اينم كه نشانه‌ها و پشتوانه‌هاى بسيارى هست كه راه را بر هر ترديد و گمان دربارهء شخصيت تاريخى او مىبندد ، اينك پاره‌اى از آن نشانه‌ها و پشتوانه‌ها : يكم : هر سه كتاب آسمانى تورات ، انجيل و قرآن ، موسى را شخصيتى تاريخى گفته‌اند و پيداست كه ترديد رواداشتن در چيزى كه اين هر سه كتاب پذيرفته‌اند ، نه تنها ناسازگار با ايمان دينى است كه ناسازگار با شيوه‌هاى علمى نيز هست . دوم : سخن آنان كه دربارهء شخصيت تاريخى موسى ترديد كرده‌اند ، همانند است با سخن آنان كه دربارهء شخصيت تاريخى ابراهيم ( ع ) ترديد كرده‌اند « 1 » و پشتوانهء ترديدهاى آنان و اينان دربارهء موسى و ابراهيم ، بيش از هر چيز گزارش‌هاى شگفت و باورنكردنى و عجيب و افسانه‌آميزى است كه دربارهء شخصيت و زندگى پاك اين دو پيامبر بزرگ از پيشينيان به ما رسيده است و پيداست وجود تاريخى چنان بزرگانى را نمىتوان انكار كرد . چرا كه اگر اين‌گونه باشد ، براى نمونه ما پژوهشگران تاريخ كهن مصر بايد دربارهء وجود تاريخى هرم بزرگ [ مصر ] نيز ترديد روا داريم ، زيرا دربارهء آن نيز گزارش‌هاى شگفت و افسانه‌آميز و عجيب و غريب فراوانى پيش روى داريم ، با اين همه هرم بزرگ همچنان پيش چشم‌ها قد برافراشته است و كسى نمىتواند دربارهء وجود تاريخى آن اندك ترديدى پيش آورد . سوم : برخى از پژوهشگران گفته‌اند : هيچ سند و اثرى كه نشانگر شخصيت تاريخى موسى باشد در دست نداريم ، اگر چنين نيز باشد و اگر آثار و اسنادى چون سفال شكسته‌ها از حافظهء جمعى و تاريخى مردم نيز برتر و پذيرفتنىتر باشد ، اثر پايدار و كارسازى كه آن پيامبر بزرگ بر ذهن و ضمير و عقل و انديشهء اسرائيليان نهاده است - اثرگذارى پايدارى كه از روزگاران بسيار كهن ديدنى و پژوهيدنى است - تا آن اندازه آشكار و قابل اعتماد هست كه بتواند نشانگر وجود تاريخى كسى باشد كه چنان اثرگذارى شگرفى داشته كه هنوز نيز نمىتوان آن را ناديده گرفت « 2 » . چهارم : احتمال يافت شدن نام‌ها و كارهاى پيامبران در اسناد كهن انسانى بسيار كم است ، چرا كه ناسازگارى راه و كار پيامبران آسمانى با راه و كار آدميان و شاهان زمينى ، خود انگيزه‌اى بوده است تا شاهان و وابستگان به آنان ، نام و ياد پيامبران را به بوتهء خاموشى و

--> ( 1 ) . L . Wooley , op - cit , p . 514 . ( 2 ) . C . Roth , A Short History of The Jewish Popple , London , 1969 , p . 6 .